Jarosz Stefan
Ludzie
Jarosz Stefan (14 X 1903 Rozwadów nad Sanem - 31 III 1958 Warszawa, poch. w Alei Zasłużonych na Powązkach). Leśnik, geograf, krajoznawca, taternik, podróżnik, działacz ochrony przyrody. Po studiach leśnych i geogr. uzyskał w 1932 doktorat na podstawie pracy Badania geograficzno-leśne w Gorcach (Kr.1935).
Tatry poznał w 1921 i często do nich wracał. W 1927-29 odbył swą pierwszą podróż do USA; prowadził tam akcję propagandową wśród pol. wychodźstwa wygłaszając liczne odczyty o Polsce, o Podhalu i Tatrach i urządzając wieczornice góralskie, na których występował w stroju góralskim i z programem podh.-tatrz.
Wtedy, w 1928 w Chicago, J. był gorącym propagatorem » Polsko-Amerykańskiego Tow. Tatrzańskiego , które jednak już w 1929 rozpadło się, a jego kontynuacją stał się istniejący do dziś Związek Podhalan w Ameryce Pn .; J. został później jego hon. prezesem. W czasie tej podróży był on też w Górach Skalistych, wchodząc tam samotnie 22 VII 1928 na Mount Rainier (4391 m), a także na Alasce, gdzie dotarł do podnóża Mount McKinley (6194 m).
W 1935-36 i 1936-37 podjął nast. wyprawy do Ameryki (USA, Kanada i Alaska), tym razem zasadniczo naukowe, choć znowu wygłaszał też odczyty w ośrodkach polonijnych, m.in. propagując ideę utworzenia w Polsce Tatrzańskiego Parku Narodowego . Zwiedził różne parki nar. i góry Ameryki Pn., prowadził badania geogr.-leśne na Wyspie Kościuszki u wybrzeży Alaski; 11 IX 1935 wszedł samotnie w niełatwej wspinaczce na najwyższy szczyt tej wyspy, Mount Francis (918 m). Dokonał też wejścia z przygodnym towarzyszem na Grand Teton (4196 m) w Górach Skalistych (17 VII 1937).
W Polsce, aż do wybuchu II wojny świat., J. wygłaszał liczne odczyty o amer. parkach nar., propagując przy tym ideę utworzenia Tatrz. Parku Narodowego.
W czasie II wojny świat. pracował J. w 1940-42 przymusowo w kamieniołomie w Łącku, w 1942 był leśniczym na Podhalu w Ludźmierzu, a w 1943-45 nadleśniczym w Tatrach Pol., w Nadleśnictwie Zakopane 1 z siedzibą w Jaszczurówce. Uczestniczył wtedy w działalności konspiracyjnej przeciwko okupantowi niem. i był to zarazem okres (1942-44) jego najżywszej działalności tatern.; m.in. ze Stanisławem Siedleckim przeszedł on w 1943 pd.-wsch. ścianę Zamarłej Turni , a w 1944 pd. ścianę Żabiego Konia , w zimie zaś (12 III 1944) pn.-zach. ścianę Świnicy .
Po wojnie J. zajął się najpierw głównie ochroną przyrody. Zorganizował Biuro Ochrony Przyrody w Min. Leśnictwa i od lipca 1945 do 1950 był naczelnikiem Wydziału Parków Nar. i Rezerwatów w tym ministerstwie; już w 1945 na posiedzeniu Komisji Rolnej Krajowej Rady Nar. wygłosił referat Zagadnienie Tatr i Podhala. Był także członkiem PROP (1945-50, 1955-58) i przewodniczącym Komisji Ochrony Przyrody PTTK.
W 1947-52 wykładał na Uniw. Pozn., a w 1952-58 na Uniw. Warsz. w Instytucie Geogr., zostając w 1955 docentem, a w 1957 kierownikiem Zakładu Biogeografii. Pracował też społecznie w turystyce i krajoznawstwie; w 1946-48 był członkiem ZG PTT, a potem w zarządzie PTTK (m.in. wiceprezesem).
Z jego prac poświęconych ochronie przyrody (i częściowo Tatrom) najważniejsze to: Parki narodowe i rezerwaty przyrody (Wa.1951), duże dzieło Krajobrazy Polski i ich pierwotne fragmenty (Wa.1954 i nast. wydania), Zarys ochrony przyrody (Poz.1955). O górskiej części swych wypraw amer. napisał najobszerniej pt. W górach Ameryki Północnej ("Wierchy" 26, 1957) i w pośmiertnie wydanej książce pod tym samym tytułem (Wa.1967). W czasie swych podróży kręcił filmy, także w Polsce, m.in. w Gorcach, Pieninach i Tatrach.