Karłowicz Mieczysław
Ludzie
Karłowicz Mieczysław (11 XII 1876 Wiszniew, pow. święciański, Litwa - 8 II 1909 w Tatrach, poch. 16 II w Warszawie), syn » Jana Karłowicza. Muzyk, jeden z największych pol. kompozytorów-symfoników, wybitny taternik i narciarz, współinicjator założenia TOPR.
Po raz pierwszy przyjechał do Zakopanego w 1889 jako 13-letni chłopiec i zaczął poznawać Tatry jeszcze za życia dra Tytusa Chałubińskiego. Z matką i rodzeństwem mieszkał wtedy w domu przew. Jana Stopki, a z przew. Janem Kubinem był na Czerwonych Wierchach i przeszedł przez Zawrat do Morskiego Oka .
Powtórnie spędzał lato w Zakopanem w 1892, mając wtedy lat 16. Tym razem mieszkał kolejno w "Klemensówce" i w "Hotelu Warszawskim" w Jaszczurówce. Chodził na wycieczki z przew. Janem Stopką, m.in. na Bystrą, Kominiarski Wierch, Świnicę, Kozi Wierch, Granaty i Rysy. Samotnie wszedł na rzadko wówczas odwiedzany Kościelec i powtórnie z młodszym od siebie o dwa lata Januszem Chmielowskim . Obaj też wspólnie (podpisując się: M.K. i J.Ch.) ogłosili swój pierwszy artykuł pt. Kościelec ("Kur. Zakop." 1892, nr 2), a sam K.opublikował również opis turystyczny Kominiarskiego Wierchu pt. Kominy (tamże 1892, nr 6), wraz z opisem trasy, którą na ten szczyt sam wyznakował farbą. Owego lata w Zakopanem wystąpił K. po raz pierwszy i drugi z publ. koncertem jako skrzypek, w sali dawnego Dworu Tatrzańskiego, zw. kasynem.
Wakacje 1893 i 1894 spędził K. znowu w Zakopanem. W 1893 z przew. Janem Kubinem wszedł na Łomnicę, może też na Rysy i Wysoką , a z rodzicami i z przewodnikiem był na Świnicy. W 1894 zamknął 18-letni K. swój pięcioletni pierwszy okres poznawania Tatr wspaniałą na owe czasy wycieczką z przew. Jędrzejem Walą młodszym, trawersując Gierlach z Wielickiej do Batyżowieckiej Doliny, i wchodząc na Mięguszowiecki Szczyt , uważany wówczas za najtrudniejszy ze zwiedzanych szczytów tatrz. i zaledwie osiem razy zdobyty. Wycieczkę tę opisał K. w obszernym artykule Wycieczka na króla Tatrzańskiego i na szczyt Mięguszowiecki ("Wędrowiec" 1895, nry 7-10). W lipcu tego lata uczestniczył K. w zakop. pogrzebie ks. Józefa Stolarczyka . Kończyła się jedna epoka tatern., a wkrótce miała się rozwinąć nowa.
Po ośmioletniej przerwie K. w 1902 wrócił w Tatry i bywał w nich teraz corocznie, a nawet w 1907 osiadł na stałe w Zakopanem. Lata 1902-09 były dla niego okresem b. intensywnego chodzenia po górach, lecz zgodnie z nową epoką w taternictwie czasem jeszcze z przewodnikiem, ale coraz częściej bez niego, samodzielnie, nawet samotnie, i także w zimie. Wszedł na wiele szczytów od Rohaczów i Osobitej aż po Jagnięcy Szczyt , nieraz nowymi drogami. Poznał Tatry jak mało kto w owych latach.
W 1906 z przew. Klimkiem Bachledą w nietypowych warunkach odbył 9-dniową wycieczkę na 9 wybitnych szczytów tatrz., co opisał pt. Po "młodym" śniegu ("Tat." 1907, nr 4), a w 1907 z przew. Józefem Gąsienicą-Tomkowym wszedł m.in. na Ostry Szczyt pd. ścianą, drogą zaliczoną wówczas do najtrudniejszych w Tatrach; wspomnienie o tej wycieczce ogłosił pt. W jesiennem słońcu ("Tat." 1908, nr 3). W okresie tym większość swych wycieczek odbywał bez przewodnika, m.in. dokonując pierwszych w ogóle wejść na szereg wybitnych turni: Wielka Kołowa Turnia (samotnie w 1907), Ciężka Turnia (w 1908 z Włodzimierzem Boldireffem), Zadnia Jaworowa Turnia (też w 1908 z Boldireffem). Swe samotne wycieczki tatrz. opisał K. pt. Z wędrówek samotnych ("Pam. TT" 1909).
Działalność K. w taternictwie zim. była krótkotrwała. Wspólnie z Romanem Kordysem dokonał on w 1908 pierwszych wejść zim. na Kościelec, przez Krzyżne na Wołoszyn i na Żółtą Turnię ; jest to (bez Żóltej Turni) tematem artykułu K.: Wśród śniegów tatrzańskich ("Słowo Pol." 7 II 1908 i "Zakopane" 1908, nr 4-5).Od 1905 K. był członkiem Sekcji Tur. TT . Uchylił się od wejścia do jej zarządu, ale uczestniczył w zebraniach i działalności. W 1908 prowadził na Giewont wycieczkę zbior. zorganizowaną przez STTT. Członkiem TT był już od 1893, uczestniczył w zakop. wiecach członków TT. Razem z Zaruskim w 1908 wyznakował farbą szlaki na Czarny Mięguszowiecki Szczyt i na Niżnie Rysy, oznaczając je ulubionym swym znakiem góralskiej » swastyki .
Jako jeden z pierwszych zabierał głos w sprawach kultury tur. i stosunku turystów do ochrony przyrody, np. w artykułach Turyści "włamywaczami" ("Tat." 1907, nr 1) i W ważnej sprawie (tamże, nr 3). K. jest autorem rozpowszechnionej potem wypowiedzi: "Szanujcie ciszę i majestat gór". W swym taternictwie K. przywiązywał największą wagę do przeżyć estetycznych (a nie sportowych) i jest uważany za czołowego przedstawiciela takiego kierunku (» ideologia taternictwa). Nieraz podkreśla się, że K. był wzorem i ideałem turysty górskiego.
K. był też jednym z pionierów narciarstwa pol.; traktował narty nie sportowo, lecz jako ułatwienie w poruszaniu się po Tatrach w zimie. Nauczył się jazdy na nartach na pierwszym zakop. kursie narc., prowadzonym przez Mariusza Zaruskiego w grudniu 1907, a w rok później pomagał mu w szkoleniu narciarskim. Od 1907 był członkiem Zakop. Oddziału Narciarzy TT i w 1908-09 jego wiceprezesem.Odbył liczne wycieczki narc. w Tatry w 1907-09, nieraz samotnie. Używał nart do podejścia podczas swych wejść zim. na Kościelec, Krzyżne i Żółtą Turnię. Z Kordysem i Zaruskim w 1908 dokonał pierwszego przejścia na nartach trasy z Gąsienicowej Hali przez Liliowe, Zawory i Koprową Przełęcz do Szczyrbskiego Jeziora . Również i w dziejach fotografii tatrz. zajmuje K. wybitną pozycję. Jego piękne zdjęcia były reprodukowane m.in. w "Pam. TT" (1907-14), w "Tat." (od 1908), w zbior. wydaniach jego pism (1910, 1957 i nast.), a niektóre dopiero w kalendarzu ściennym wydanym w 1984.
Wiele swych dzieł symf. skomponował K. w całości lub częściowo w Zakopanem, dziesięć pieśni ułożył do słów poezji Kazimierza Tetmajera , a także utwór na fortepian do melodeklamacji tekstu tegoż: Na Anioł Pański. Uważa się na ogół, że wiele z przeżyć górskich K. znalazło swój wyraz w jego twórczości muzycz. Za najbardziej "tatrzańskie" utwory K. uchodzą Koncert skrzypcowy (1902) i Odwieczne pieśni (1906). Powtarzana wiadomość jakoby K. skomponował swą pieśń Zawód (do słów Tetmajera) nad Popradzkim Stawem , nie jest prawdziwa, gdyż kompozycja ta powstała w Berlinie (IV-V 1896). Z lud. muzyką podh. nie ma twórczość kompozytorska K. nic wspólnego.
Już w 1908 K. i Zaruski (pierwszy i gł. inicjator tej idei) przygotowali projekt Tatrz. Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR) , ale powstało ono dopiero po śmierci K.
Dnia 8 II 1909 w czasie samotnej wycieczki narc., mimo swego doświadczenia górskiego i ostrożności, K. zginął w lawinie śnieżnej na wsch. zboczach Małego Kościelca . Na miejscu katastrofy postawiono w 1909 pamiątkowy kamień granitowy (Kamień Karłowicza) z napisem: "Non omnis moriar" (nie wszystek umrę). Tu w rocznicę śmierci K. odbywają się uroczystości ze składaniem kwiatów.
W Zakopanem na Bystrem jest ul. Mieczysława Karłowicza (od ok. 1965); w 1902-05 K. mieszkał tam w wilii "Fortunka". Tablicę pamiątkową umieszczono na zakop. willi "Lutnia" (przy ul. Sienkiewicza), gdzie K. mieszkał od 1 I 1908. Od 1979 jest też w Zakopanem Szkoła Muzyczna im. Mieczysława Karłowicza, a druga w Krakowie. Upamiętniony on jest również wierszami, np. Grób Karłowicza Zygmunta Lubertowicza (1922), Przy kamieniu Karłowicza w Tatrach Józefa Aleksandra Gałuszki (1932), Biała śmierć Stanisława Bąkowskiego (1933), Wspomnienie o Karłowiczu Leopolda Lewina (1969) oraz utworem muzycz. Wojciecha Kilara Kościelec 1909 (1976).
Wybór pism tatrzańskich K. wydano pt. Mieczysław Karłowicz w Tatrach (Kr.1910), pod anonim. redakcją Stefana Komornickiego , a komplet pism tatrz. K., z dodatkiem fragmentów jego korespondencji tatrz., ukazał się pt. W Tatrach (Kr.1957, 1959 i 1968, red. Jerzy Młodziejowski ). Książka ta stanowi jeden z klasycznych utworów literatury o Tatrach. Więcej tatrz. korespondencji K. wydali Adolf Chybiński i Roman Kordys w "Wierchach" (już w 1924) oraz w swych książkach Chybiński i Anders (zob. niżej).