Kompania Wysokogórska
Organizacja
Kompania Wysokogórska; Pol. formacja wojsk., która powstała na pocz. 1919 przy Brygadzie Strzelców Podhalańskich, z siedzibą w Zakopanem , z zadaniem strzeżenia granicy w Tatrach i na Podtatrzu .
Inicjatywa utworzenia takiej formacji wyszła pod koniec 1918 z grona członków AZS w Krakowie (m.in. » Jana Gadomskiego ). Zwrócono się z tą inicjatywą do dowódcy Brygady Strzelców Podh., »płk Andrzeja Galicy , który już przed 16 I 1919 powołał do życia Kompanię Wysokogórską.
Pierwszym dowódcą K.W. został kpt. Władysław Ziętkiewicz , a służyli w niej taternicy, narciarze i górale podh., przeniesieni tu z in. formacji wojsk. lub ochotnicy, w tym wielu członków AZS, STTT i SNTT, m.in. Franciszek Bujak , Stanisław Faecher , Józef Fudakowski , Eugeniusz i Wiktor Kalicińscy, Bogdan Krzemieński , Ludwik Leszko , Bolesław Macudziński , Stanisław Mierczyński , Jan Gwalbert Henryk Pawlikowski , Stanisław Piasecki , Zdzisław Rittersschild , bracia Aleksander i Kazimierz Schiele , Wilhelm Smoluchowski , Mieczysław Świerz , Urban, Kazimierz Wąsowicz, a jako sanitariuszki Zofia Hołubianka (późniejsza geografka Hołub-Pacewiczowa) i Ela Michalewska (potem żona W. Ziętkiewicza ).
Z wymienionych niektórzy pełnili funkcje instruktorów narc. lub taternickich. Stałym miejscem pobytu K.W. było Zakopane (na Bystrem ), ale patrole czy większe grupy spędzały dużo czasu w Tatrach, zwł. przy Morskim Oku .
Poza działalnością ściśle wojskową wraz ze szkoleniem narc. i tatern., K.W. zabiegała o ochronę kozic i świstaków , naprawiała zniszczone w czasie wojny ścieżki i schroniska tatrz., pomogła zbudować skocznię narc. w Dolinie Jaworzynce i organizować zawody narc., przeprowadzała akcje ratunkowe w Tatrach itd.
Żołnierze i oficerowie brali udział w przejściach tatern., gł. w okolicy Morskiego Oka pod przewodnictwem M. Świerza, także zimą (np. w 1920 na Kościelec ). Jednym z instruktorów narc. był Z. Rittersschild , który w zimie 1921 przeprowadził na nartach duży oddział przez Szpiglasową Przełęcz . Były też przejścia narc. przez Zawrat i Opalone do Morskiego Oka, przez Czerwone Wierchy , na Wielką Kopę Koprową , przez Zawory i Wrota Chałubińskiego do Morskiego Oka, i in. Członkowie K.W. poza zajęciami służbowymi chodzili na trudniejsze wspinaczki, jak pn. ścianą Mięguszowieckiego Szczytu , pd. ścianą Zamarłej Turni (VI wejście), pd. ścianą Żabiego Konia .
Najważniejsza akcja wojsk. K.W. w Tatrach odbyła się w czerwcu 1919. Był to okres ofensywy Węg. Republiki Rad, kiedy wojska węg. zajęły dużą część Słowacji, a niektóre wojsk. oddziały czechosł. cofając się przekroczyły granicę pol. i złożyły broń. Przy nieustalonej i nieznanej bliżej sytuacji na Spiszu , pol. władze wojsk. wydały rozkaz marszu K.W. na Spisz.
K.W. przemaszerowała z Zakopanego przez Łysą Polanę , Jaworzynę Spiską i Przełęcz pod Kopą aż do Matlar , nie napotykając nigdzie ani celników, ani żołnierzy czechosłowackich. W Matlarach w nocy słyszano odległe strzały, ale (wbrew wiadomościom w literaturze) żadnego zbrojnego zajścia nie było.
Rano przyszli do Matlar parlamentariusze od czechosł. oddziału wojsk. w Tatrz. Łomnicy i uzgodnili z dowódcą K.W., że nie posunie się ona poza Matlary i Białą Spiską . Ponadto czechosł. wojskowi udostępnili dowódcy K.W. swoje środki łączności, aby mógł on się porozumieć z pol. władzami wojsk. w Warszawie. Stamtąd przyszedł rozkaz, aby K.W. wróciła do Zakopanego, toteż nast. dnia K.W. odmaszerowała z Matlar przez Zdziar i Jaworzynę Spiską (wsp. z celnikami czechosł.) na Łysą Polanę.
W lecie 1920 K.W. udała się na front wojny pol.-radz., zostawiając tylko jeden pluton (z ppor. M. Świerzem) do patrolowania granicy na Łysej Polanie i Molkówce . W lecie 1921 K.W. została rozwiązana, a następnie w różnej formie i pod rozmaitymi nazwami na nowo tworzona. Jej późniejszą siedzibą były baraki na Groniu koło Kir we wsi Kościelisko , a ostateczna likwidacja tej formacji wojsk. nastąpiła ok. 1931.