Berzeviczy

Ludzie

Berzeviczy (ród), także Berzevitzy i Berzevici.

Węg. ród szlachecki pochodzenia niem., w XIII-XIX w. mający rozległe posiadłości we wsch. Słowacji, m.in. na Spiszu (w dorzeczu Popradu i na Zamagurzu Spiskim) i w Tatrach. Założycielem tego rodu na Węgrzech był komes Rutker (zwany też w dokumentach Rutkerus, Rudger, Rudgerus, Ruther, Rudiger, Rudyger, Rüdiger), który pochodził prawdopodobnie z Tyrolu, a przybył na Węgry w orszaku Gertrudy Merańskiej (z Meranu), pierwszej małżonki (od 1202 do 1213) króla węg. Andrzeja II (Endre II), panującego 1205-1235.

Żona Rutkera (dama dworska królowej Gertrudy) i jej brat » Adolf (prepozyt kapituły spiskiej) w 1209 kupili od biskupa bamberskiego Eckberta czy Ekberta (brata królowej Gertrudy) dużą majętność na Spiszu, na terenie której powstały potem miejscowości Wielka Łomnica, Huncowce, Stara Leśna i in.; do majętności tej należała część Tatr Spiskich od Łomnickiej Doliny po Staroleśną Dolinę z ich otoczeniem. W tymże roku 1209 żona Rutkera i prepozyt Adolf otrzymali od króla Andrzeja II zatwierdzenie posiadania tej majętności. W 1246 potwierdzenie tego nadania od króla Beli IV otrzymali synowie Rutkera: komes Herman (inaczej Polan lub Polanus) i komes Rykolf I (też Rikolf i Ricolphus de Scepus).

Rykolf I miał czterech synów, którzy mieli tytuł magistrów (magister = pan lub rycerz): Jan (Johannes), Rykolf II, » Gallus (inaczej Kakas, Kakasz lub Kokosz) i Henryk.

Jan i Rykolf II, którzy mieli duże posiadłości na Spiszu i w Szaryszu, w I poł. XIV w. dali właściwy początek rodowi Berzeviczy, a ów Jan był pierwszym, który używał przydomka "de Lomnitze et Berzevicze" (tj. z Łomnicy i Brezovicy = Brzozowicy, dwóch gł. siedzib rodu, na Spiszu i w Szaryszu), i stąd powstało nazwisko Berzeviczy. Gallus (Kakas) swe posiadłości na Zamagurzu Spiskim, tzw. » państwo niedzickie< /A > , obejmujące część Tatr, sprzedał w 1320 Janowi i jego synowi, a pozostałe posiadłości Gallusa przejęli Jan i Rykolf II w 1343 po śmierci Gallusa, nie mającego już wówczas żyjących potomków.

Ród Berzeviczy podzielił się na dwie gł. gałęzie: spiską i szaryską. Siedzibą gałęzi spiskiej była Wielka Łomnica; na herbie tej gałęzi rodu była kozica (pierwotnie koziorożec?), a potem także szczyt Łomnica. Herb rodu Berzeviczy znajdował się niegdyś na zworniku sklepienia w prezbiterium kościoła w Niedzicy, a później (1938) był przechowywany na plebanii. Drugi herb tego rodu (płaskorzeźba) był na zworniku nad gł. ołtarzem w tymże kościele.

Swoje spiskie i tatrz. posiadłości Berzeviczyowie stopniowo utracili, ostatecznie na licytacji w 1882, z wyjątkiem niewielkiej resztki z dwoma kasztelami w Wielkiej Łomnicy, co sprzedano w 1922. Przez kilka stuleci wielu członków tego rodu odegrało na Węgrzech wybitne role w życiu polit., gosp., wojsk. i nauk., m.in. w zasiedlaniu Zamagurza Spiskiego i poznawaniu Tatr. Życiorysy niektórych, bliżej związanych z Tatrami i Podtatrzem podane są niżej.

Zob. też: własnościowe sprawy.

Położenie

Widok

Literatura

Julius Gréb: Geschichte der Gemeinde Grosslomnitz. Kesmark 1926. - "ES" 1, 1977. - "SBS" 1, 1986.